මගේ ජීවිතේ මං ප්රැක්ටිස් කරන්න උත්සාහ කරන දර්ශනයක් තමයි ස්ටොයික්වාදය. ස්ටොයිසිසම් කියල කියන්නෙ. මේක ග්රීසියෙ ඇතන්ස්වලින් පටන් ගන්නෙ සීනො කියන දාර්ශනිකයගෙ අදහස් එක්ක. සීනො එයාගෙ වෙළදාම් පාඩුවෙලා කෙලවෙලා ඉන්නකොට ඇතන්ස්වල අනිත් දාර්ශනිකයන්ගෙ අදහස්වලින් ඉන්ස්පයර් වෙනවා.
හැමෝටම සොක්රටීස් වෙන්න බෑ. ඒත් අඩුම ගානෙ සොක්රටීස් කෙනෙක් වෙන්න ට්රයි කරන්න.
සීනො කියනවා. එයා එයාගෙම සිතීමක් පටන් ගන්නවා.
ජීවිතය හැඩගස්වාගන්න උදව් වෙන්නෙ නැති දර්ශනවාද නිකං වචන හරඹ විදිහට සීනො දකිනවා. එයාට ඕන වෙන්නෙ ජීවිත දර්ශනයක්. අපේ ප්රායෝගික ජීවිතය වෙනස් කරන සිතීමක්. පෙරදිග විදිහට කිව්වොත් දුකෙන් මිදෙන විමුක්ති මාර්ගයක්.
ප්ලේටොට ඇකඩමියාව පටන් ගන්නත්, ඇරිස්ටෝටල්ට ලයිසියමය පටන් ගන්නත් පුළුවන් වුනාට සීනොට එහෙම එකකට වත්කමක් නෑ. එයා එයාගෙ සංවාදය පටන් ගන්නෙ මාර්කට් එකේ. අගොරාවෙ. හැමදෙයක්ම හොඳටම විකිනෙන්න ගනුදෙනු කරන තැන එයා ජීවිතේ ගැන දාර්ශනික ගනුදෙනු කරනවා. එයාගෙ සංවාද සිද්ද වෙන්නෙ පෝර්ටිකෝවක. ඒකට කියපු වචනෙ ස්ටොආ. එතන ඉපදෙන දර්ශනය ස්ටොයික්වාදය.
ස්ටොයිකයෙක් කිව්වම සතුටක් දුකක් අතර වෙනසක් නැතුව ගල්ගෙඩියක් වගේ ඉන්න අදහසක් තමයි භාෂාවෙ දීලා තියෙන්න. ඒත් ඒක එහෙම නෙමෙයි.
ස්ටොයික් කියන්නෙ වෙන දෙයක් වෙන්න ඉඩදීලා හරකෙක් වගේ බලා ඉන්න එක නෙමෙයි. සිද්ද වෙන දේවල් වලට අන්ධයෙක් ගොලූවෙක් බීරෙක් වගේ ඉන්න එකත් නෙමෙයි. මූලිකවම ප්රතික්රියාකාරී ජීවිතෙන් ගැලවෙන එක. එලියෙ තියෙන දේවල්වලින් අපේ ඇතුලෙ සාමය බාධා කරන එක නවත්තන පුහුණුවක් ඒක.
සීනො ඇරුනම සෙනෙකා, මාර්කස් ඔරේලියස්, එපික්ටේටස් වගේ දාර්ශනිකයො මේ ඉස්කෝලෙ හැදෙනවා. ඒ ගොල්ලො මේකට සීනොසිම් නැත්තං සීනොවාදය වගේ නමක් නොතියන්නෙම එහෙම කල්ට් වීරයෙක් හදන්න ඒ ගොල්ලො අකමැති වෙන හින්ද.
ස්ටොයික්වාදීන් ලෝකෙ දේවල් පාලනය කළ හැකි සහ පාලනය කළ නොහැකි කියල කාන්ඩ දෙකකට බෙදාගන්නවා. අපි නිතර කනස්සලූ වෙන්නෙ පාලනය කළ නොහැකි දේවල් ගැන දුක්වෙන හින්ද. ඒ වෙනුවට තමන්ගේ පාලනයේ පවතින දේවල් ගැන විතරක් වෙහෙසෙන්න ස්ටොයික්වාදය යෝජනා කරනවා.
උදා විදිහට අපේ ධනය, පිලිගැනීම, රූපය වගේ දේවල් අපිට පාලනය කරන්න පුළුවන් දේවල් නෙමෙයි. ඒවා ඇතිවෙනවා, නැති වෙනවා. ඒත් අපිට පුළුවන් ඒවා ගැන අපේ ඇටිටියුඞ් එක පාලනය කරන්න. අපිව දුකට පත් කරන්නෙ සිදුවීම් නෙමෙයි ඒවා ගැන අපිට තියෙන පර්ස්පෙක්ටිව් එක. නැත්තං අපි ඒවා දිහා බලන කියවන විදිහ. දුප්පත්කම පෝසත්කම කියන්නෙ සල්ලි උඩ තීරනය වෙන දෙයක් නෙමෙයි. ඒක අපේ ඇටිටියුඞ් එකක්.
කාලෙකට කලින් ලලිත් කොතලාවල එයාට එයාගෙ තාත්තා කියල දුන්න ස්ටොයික් උපදේශයක් ඉන්ටවිව් එකක කියලා තිබුන. ඒක ස්ටොයික් කියල හඳුන්වලා තිබුනෙ නෑ. එයා කියනවා, කුලප්පු වුන හරකෙක් නවත්තන්න උත්සාහ කරන්න එපා. ඌට නගුලක් හයි කරගන්න විදිහක් බලන්න කියල. පාලනය කළ නොහැකි දේ ගැන වද වෙනවා වෙනුවට පාලනය කළ හැකි දෙයින් හොඳ ප්රතිඵල අත්පත් කරගැනීමේ ස්ටොයික් ඇටිටියුඞ් එක ඒකයි.
මේක දුනුවායෙක් ඇසුරෙන් හරි ලස්සනට කියනවා. දුනුවායාට එයාගෙ ඈත ඉලක්කය ගැන කරන්න දෙයක් නෑ. ඒක වෙනස් කළ හැකි දෙයක් නෙමෙයි. දුනුවායා වෙහෙසෙන්නෙ එයාගෙ අතේ තියෙන දුන්න ගැනයි. ඒ දුන්නේ සහ ඊතලයේ උපරිමය ගැනයි. තමන්ගේ දුනුදියෙන් මිදුනු මොහොතේ පටන් දුනුවායාට එහි කළ හැකි දෙයක් නෑ. ඉතිරිය බාරගැනීමයි. ඕනම දුෂ්කරතාවයක් සතුටින් බාරගැනීමයි.
මේක තමයි බුද්දාගමේදි අපිට මගඇරෙන තැන. ජීවිතේ දුකයි අනිත්යයි කියල හිතෙන තැන. ස්ටොයිකයො අපිට අනිත් පැත්ත බලන්න යෝජනා කරනවා. ඒක ගැන හිතලා දුක් වෙන්න නෙමෙයි මේක ගැන හිතලා සතුටුවෙන්න කියනවා. මෙතන රෝසමල මෙතන නටන්න කියනවා.
ජීවිතේ අපි බයම දේවල් නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්න කියල ස්ටොයිකයො කියනවා. අපි මරණයට බය නම් මරණයත් එක්ක ජීවත්වෙන්න පටන් ගන්න. මරණය ජීවිතේ තේරුමක් නැති කරනවා නෙමෙයි. ජීවිතේට තේරුමක් හදනවා. අපි බයම දේ ඇතුලෙ හිතෙන් ජීවත් වීම විසින් අපිට ඒ දේ ගැන පෙරසූදානමක් ඇති කරනවා. බාරගැනීමකට ඉඩක් දෙනවා. එතකොට ඒ වෙලාවෙදි අපි යම්තාක් දුරට ඇතුලෙන් ලෑස්තියි. ඉතිරි බාහිර සිදුවීම විතරයි.
කේටො කියන්නෙ හොඳටම සමාජයෙන් ප්රතික්ෂේප වුනු, අවලාද අපහාස නැගුනු ස්ටොයිකයෙක්. මං ගොඩක් වෙලාවට කේටොව නැවත නැවත කියවනවා. නැගෙන අවලාද අපහාස අතරින් ලැජ්ජා විය යුතු සහ ලැජ්ජා නොවිය යුතු දේ තෝරගන්න කියල කේටො මතක් කරනවා. අනෙක් අතට අපහාස කරන්නන්ට ස්තුතිවන්ත වෙන්නත් මතක් කරනවා. ඒ අපිට දරාගැනීම නැත්තං ටොලරන්ස් කියන එක පුහුණු කිරීම වෙනුවෙන්.
අපි කවුරුත් අපිට නැගෙන විවේචන තරම් නරකත් නෑ. ප්රශංසා තරම් හොඳත් නෑ.
ස්ටොයික් කියන්නෙ උපරිමයෙන් ජීවත්වීම ගැන. දුක නැති කිරීම ගැන. වොරි විය යුතු දේ නොයුතු ගැන. පරාජය ස්වභාවිකයි. පසුතැවිල්ල මෝඩයි.
ලොකු දේවල් කරන්න හදනවා වෙනුවට පුංචි දේවල් ගැන අවධානය යොමු කරන්න කියන එකත් හොඳ ස්ටොයික් භාවනාවක්. පුංචි දෙයක් කාලයක් තිස්සෙ කිරීමෙන් ලොකු වෙනසක් නිර්මාණය කරන්න පුළුවන්. මට මතක් වෙන්නෙ තර්කොව්ස්කිගෙ සැක්රිෆයිස් ෆිල්ම් එක. ඒකෙ ප්රොෆෙසර් තමන්ගෙ පුංචි පුතා එක්ක ගහක් හිටවනවා. ඒ ගහට හැමදාම වතුර දාන්න කියනවා. ඒ අලූතෙන් එකතු වෙන පුංචි පුරුද්ද ලෝකෙ වෙනස් කරාවි කියල පොඩි එකාට කියල දෙනවා.
එපික්ටේටස් කියන්නෙ වහලෙක් වෙලා ඉඳලා නිදහස ලබපු ස්ටොයිකයෙක්. පාරෙ දර්ශනය කියව කියව ගිහින් එක වෙලාවක එයාගෙ නහය කැඩෙන්න ගහනවා. එයා ටක් ගාලා තේරුම් ගන්නවා එයා පාරෙ දර්ශනය කතා නොකල යුතු වග. එයා ගුටි නොකන තැනක එයාගෙ පොඩි ඉස්කෝලයක් පටන් ගන්නවා.
එපික්ටේටස් එක තැනක කියනවා, මං දැන් මැරෙනවා නම් මං ඒක බාරගන්න ලෑස්තියි. ඒත් මරණය පොඞ්ඩක් පරක්කු වෙනවා නම් මං කැමතියි දවල් කෑම කාලා ඉන්න. මොකද දැන් කෑම කන වෙලාව. මරණය ගැන හිතන්න ඊට පස්සෙ පුළුවන්. ඒක තමයි ස්ටොයික් විදිහ. මේ වෙලාවෙ දේ විතරයි මේ වෙලාවට අදාල.
මේක ආදරය ගැනත් ලස්සන යෙදවුමක්. අපිට පුළුවන් ආදරේ කරන්න. ඒක විතරයි අපි කළ යුත්තෙ. අනිකාගෙ ආදරය ලැබෙනවද නැද්ද කියන එක අදාල කාරණයක් නෙමෙයි. ඒක ගැන අපි කනස්සලූ වීම නාස්තියක්. අපි උපරිමයෙන් ආදරය කරනවද නැද්ද කියන එක විතරයි අපේ සිතීම වෙන්න ඕන.
ස්ටොයිකයො කියන්නෙ ස්වභාදහමට අනුව ජීවත් වෙන්න කියල. මෙතන ස්වභාදහම කියන්නෙ වනාන්තරය සහ අපි හෙලූවෙන් ඉන්න වානරයො වගේ දකින දැක්ම නෙමෙයි. නේචර් එක කියල ස්ටොයිකයො කතා කරන්නෙ මිනිස් ස්වභාවය ගැන. එකක් අපි සමාජ ජීවියෙක් විදිහට ගත කරන ජීවිතය. අනික අපේ තර්කයේ හැකියාව. බුද්ධිය. මේ තාර්කිකත්වය අපේ සමාජ ජීවිතය තෘප්තිමත් කිරීම වෙනුවෙන් යෙදවීමයි ස්ටොයිකයො ඵලදායී ජීවිතයක් කියන්නෙ. මේ දෙක අතර තුලනය තමයි මනුස්ස ස්වභාවය කියන්නෙ.
එතනදි මහා කුසලයන් හතරක් ඒ ගොල්ලො දේශනා කරනවා. පලවෙනි එක ප්රායෝගික බුද්ධිය. එපික්ටේටස් නහය කැඩුනම දර්ශනය ගේ ඇතුලට ගන්නෙ එහෙම එකකින්. දෙවෙනි එක ධෛර්යය. මේ කියන්නෙ ශාරීරික පැත්ත නෙමෙයි. මානසිකව යමක් කිරීමේ අධිෂ්ටානය. අනික යුක්තිගරුක බව. සාධාරණය ගැන හැගීම. හතරවෙනි එක මඳ පමණ. නැත්තං ඕනම දෙයක් පමණ දැන කිරීම. මේ පුහුණුව ඇතුලෙන් අපිට පාලනය කළ නොහැකි අපේ හැගීම් ආවේගයන් පාලනය කිරීම හෝ නිර්මාණශීලීව හසුරුවා ගැනීම ස්ටොයික්වාදය විසින් ජීවිතේට යෝජනා කරන ගැලවීම වෙනවා.
මේක හරි ලස්සන දර්ශනයක් වෙන්නෙ හැම දෙයක් ගැනම තුලනාත්මක හැසිරීමක් යෝජනා කරන පරිණතබව හින්ද. අපි හැම කෙනෙක්ම දරන විවිධ සමාජ භූමිකාවන් අතර සමතුලිතබවක් නිර්මාණය කිරීමයි අපේ පුද්ගලික සිතීමේ කාර්යය වෙන්න ඕන. මේ සමාජ භූමිකාවන් සාමූහිකව මිනිස්සු නිර්මාණය කරගත්ත හැකියා අවස්ථාවන් විදිහටයි ස්ටොයිකයො දකින්නෙ. සම්මත සාම්ප්රදායික කෑල්ල රකින එක නෙමෙයි ඒකෙ ෆන්ක්ෂනලිටි එක තේරුම් ගන්නයි ඕන වෙන්නෙ. උදා විදිහට ගුරුවරියක්, අම්මෙක්, සෙක්සි බිරිඳක් කියන්නෙ ගැහැනියකගේ භූමිකා කීපයක් වෙන්න පුළුවන්. එතනදි එකකින් අනෙක බාධා කරන, පලූදු කරන, අවලංගු කරන ප්රවේශයක් ගන්නවා වෙනුවට හැම එකක්ම උපරිමයෙන් දල්වන ඉන්ටග්රිටියක් පවත්වාගෙන යන එකයි අභියෝගය වෙන්නෙ. මේ සියල්ල අතර නොසැලී නොතැවී ප්රීතියෙන් ජීවත් වෙන මනුෂ්යයා නිර්මාණය කිරීමයි දර්ශනය වෙන්නෙ.
ස්ටොයිකයෙක් වෙන්න ප්රැක්ටිස් කරන එක මනරම් අත්දැකීමක් වෙන්නෙ ඒක තමන්ගෙ ඇතුලෙම කරන පරිවර්තනයක් හින්ද. ඒ අභ්යන්තර පරිවර්තනය හරහා කරන සමාජ යෝජනාවක් හින්ද.
